• Fiskelykke
  • Reingjærde
  • Catwalk
  • Brygge
  •  17 mai
  • toppbilde 1
  • toppbilde 2
Informasjon

Gielddaváldodoaktára mearrádus Covid-19 ektui

Eastadan dihte Covid-19 dávdda leavvama lea Deanu ja Unjárgga gielddaváldodoavttir dahkan čuovvovaš mearrádusa eastadanlága § 4-1 vuosttas láđđasa d bustáva vuođul:

1. Sii geat leat mátkkoštan daid guovlluin mat ovdanbohtet goalmmát čuoggás, galget ruovttokarantenii 14 beaivái.

2. Buohkat geat dovdet iežaset illáveaje dahje ožžot symptomaid karantenaáigodagas galget čuovvut eiseválddiid karantenanjuolggadusaid.

3. Mearrádus guoská čuovvovaš Fylkkaide: Oslo, Agder, Rogalánda, Viken, Vestfold ja Telemárku, Innlandet ja Vestland.

Gáržžádus ii guoskka dáidda:

  1. Bisáneapmi girdišiljuin guovlluin mat ovdanbohtet goalmmát čuoggás ii gula dán mearrádusa vuollái. Seamma go bargiid lonuheapmi dahkko mátkkoštan oktavuođas nu go feastonuohttefatnasii jna. 
  2. Jus olmmoš jođedettiin ruoktot ferte mannat sajiid/báikkiid čađa mat leat namuhuvvon čuoggás 3, de dát ii rehkenastojuvvo seammá áššin go ahte olmmoš doppe lea orron.
  3. Dát karantenagáibádus ii guoskka vuoddjiide ja bargiide gálvo- ja olbmuidfievrrideapmái. Dat guoská maiddái dárbbašlaš bargiide fievrrideames.
  4. Doaimmaid jođiheaddjiide, geaid Servodatsihkkarvuođa ja válmmašvuođa direktoráhtta (DSB) iežas listtus lea defineren servodatkritihkalaš doaimmaide  addojuvvojit vejolašvuođa dárbbu mielde dahkat spiehkastagaid, mat gusket iežaset bargiide doalahan dihte kritihkalaš servodatdoaimmaid dohkálaš dásis. Dákkár spiehkastagat dahkkojuvvojit doaimmaid/ossodagaid jođiheaddjiin almmá seaguheami gieldda bealis.
  5. Olbmuin geain ii leat priváhta idjadanbáiki ožžot orrut hoteallas.

Mearrádus doaibmagođii 25.03.2020 rájes gitta 01.04.20 rádjai. Mearrádusrievdadus sáhttá geavvat. Mearrádus lea Dearvvašvuođadirektoráhta 12.03.2020 mearrádusaid vuođul celkon.


Vuođuštus
Covid-19 mearrádusa ággan lea váralaš njoammudávda mii sáhttá addit duođalaš dearvvašvuođa váikkuhusat ollu olbmuide. Máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvdna lea cealkán pandemiija duođalaš dáhpáhussan mas lea stuorra váikkuhus internationála álbmotdearvvašvuhtii. Norggas lea Covid-19 lávdan muhtton báikkiide earet go eará guovlluide. Dearvvašvuođadirektoráhta celkkii 10.03.20 lávdama rievdan, namuhit ahte lea váttis identifiseret njoammudeami dán dásis. Dat mearkkaša ahte dávdda ođđa njoammudemiid vuolgima šat dutkat.

Min guovlu lea ain definišuvnna ektui ain vuosttas dásis epidemiijas. Dan dihte leat eará báikkálaš doaibmabijut eanet áigeguovdilat go muđui riikkas. Dán dan dihte ahte buoremusat lági mielde eastadit ja hehttet dávdda leavvamis gieldda ja fylkka álbmogii.

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta navdá ahte mađe unnit njoammudávda leavvá, dađi stuorát mearkkašupmi lea das epidemiija váikkuhussii. Navdit mearrádusa dárbbašlažžan eastadan dihte sihke sin geat leat riskajoavkkus ja doalahit dearvvašvuođabálvalusa kapasitehta.

Mearrádus lea maid dárbbašlaš rádjet dávdda boahtimis guvlui. Máŋga siidaguoimme gieldda barget garrasit háhkat veahkkeávdnasiid eastadan dihte njoammudávdda. Njoammudávdda goazaheapmi dahká maiddái ahte dábálaš dearvvašvuođa- ja fuolahusbálvalus doaibmá nu go dábálaččat. Mii oaivvildat ahte mearrádus lea ávkkálaš. Namuhuvvon njoammudávdda hehttema bijuin lea medisiidnafágalaš ágga mii lea dárbbašlaš.

Mii oaivvildat ahte mearrádus bijut leat eambbo ávkin go noađđin servvodahkii.

Lágalaš vuođuštus: 
Njoammodávdasuodjalanláhka § 4-1 vuosttaš ja viđát lađđasis čállojuvvo ná: «Dál lea dehálaš ja dárbbašlaš eastadit njoammodávdda leavvama, mii lea váralaš dábálaš olbmuide, dahje galgat goit vuosttildit ahte dat leavvá Når det er nødvendig for å forebygge en allmennfarlig smittsom sykdom eller for å motvirke at den blir overført, , ja danin sáhttá gielddastivra dahje dat gii lea fápmuduvvon easeváldi mearridit čuovvovačča:

a) gielddus doallat čoahkkimiid ja čoahkkanemiid dahje ásahit earálágan gildosiid mat gusket sosiála ovttastallamii dakkár sajiin gosa olbmot čoahkkanit,

b) giddet doaimmaid/gávpedoaimmaid mat čohkkejit olbmuid, ovdamearkka dihte mánáidgárddit, skuvllat, vuojadanhállat, girdišilljut, gávppit, hoteallat dahje eará fitnodagat ja bargosajit – dahje ráddjet doaimmaid doppe,

c) bissehit dahje ráddjet kommunikašuvnnaid,

d) isoleret olbmuid geográfalaččat sirrejuvvon guovlluide dahje bidjat eará ráddjehusaid olbmuid lihkadanfriddjavuođa ektui eanemustá čieža beaivvi háválassii,

e) geatnegahttit priváhta dahje almmolaš ásahusaid/olbmuid buhtistit, desinfiseret dahje jávkadit dávviriid dahje lokálaid.

Doaibmabijuid ásahettiin lea gáibádussan vuođuštit doaibmabijuid § 4-1 vuođul, mii čállojuvvo njoammodávdasuodjalanlágas § 1-5 gos lea čállojuvvon ná: «Doaibmabijut suodjalit njoammodávddain lága vuođul galget leat vuođuštuvvon čielga medisiidnafágalaš vuođuštusaide. Dát lea dárbbašlaš njoammodávdasuodjaleami ektui ja maŋŋel ollislaš árvvoštallama leat dohkálaččat geavahussii. Go bidjá johtui njoammodávdasuodjalan doaibmabijuid de galgá eanet bidjat deattu eaktodáhtolaš váikkuheami sus/sis geasa/geaidda doaibmabidju guoská. Doaibmabijut bágget geange ii sáhte geavahuvvot jus dili oktavuođas doaibmabidju lea vuoigatmeahttun sisabahkken.»

Dili árvvoštallan 25.03.2020 rádjái
Dán beaivvi rádjái leat guovtti olbmo korona-virus iskosiid bohtosat Unjárggas leamaš positiivvalaččat. Lea leamaš vejolaš guorrat njoammodávdda leavvama ja dan láhkai eastadit dávdda leavvamis eanet. Njoammodávdda dilli Unjárgga gielddas ja ránnjágielddain leat áibbas earáláganat maid mii oaidnit máŋgga eará gielddas. Máŋgga gielddain leat dál gávdnan korona-virusa almmá ahte lea vejolaš guorrat gos njoammodávda lea boahtán. Dát fuolástahttá min.

Eurohpálaš njoammodávdainstituhta (ECDC) mielde rohttodávdda johttu lea juhkkojuvvon viđa muddui. 1 muddu govvejuvvo dán láhkai: «Muhtimat leat dávdda buktán ja njoammudan dan ovtta dahje guovtte čuovvovaš lađđasii, muhto sáhttá guorrat ruovttoluotta gáldui, gos njoammodávdda lea ožžon juogo Norggas dahje olgoriikkas.» 2 muddu govviduvvo ná: «Leat eambbosat ja eambbosat geat leat buktán dávdda, muhto dál eatnášat leat njoammodávdda ožžon Norggas. Ja dál gávdnojit eanet ja eanet njoammudangihput, main leat uhcimusat golbma lađđasa mat leat njoammodávdda ožžon dihto guovlluin. Ain leat muhtun sajit riikkas gosa njoammodávda ii leat ollen.» Álbmotdearvvašvuođainstituhtta (FHI) lea árvvoštallan ahte nationála dásis mii leat ollen muddui 2.

Njoammodávdda leavvan lea diehttelasat eará dásis fylkkain mat leat mátta bealde Møre ja Romsdal ja Trøndelaga. FHI lea cealkán ahte Norga nationála dásis lea ollen muddui 2. Nu mo mii oaidnit dili daid dieđuid vuođul mat mis leat dán beaivvi rádjai, de lea Deanu gielda ja eará gielddat dán guovllus muttus 1, gg mii geahččat FHI definišuvnnaide mat gusket njoammodávdda iešguđet muttuid.

Erenoamáš árvvoštallamat mat gusket báikkálaččat nationála mearrádusaid ektui

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta almmuhii 22.03.20 ávžžuhusa báikkálaš erremiid ja sisajohtin njuolggadusaid ektui. Dán ávžžuheamis čállá ÁDI: «Lea vejolaš ahte gielddarájáid gidden sáhttá guozahit epidemiija leavvamis gielddaide. Stuorimus eaktu soaitá jo olihuvvon obbalaš doaimmaiguin mat leat biddjon johtui álbmotdásis. Dán bálddas šaddá gielddarájáid giddema eaktu uhcci eanaš dáhpáhusain. [..] Ii leat celkon ahte uhcit servvodagaid rájáid giddemis lea sávahahtti boađus njoammudávdda ektui. Njoammudávda sáhttá baicce leavvat garrasabbot ja johtilabbot go ráját rahpasit, soaitá vel go váruheapmi ii leat nu fokusis. Gielddaid ja guovlluid rasttildeami ja karantena gildosis ii leat dávdaeastadeapmái nu ávki.

Go árvvoštallá vejolaš vahátváikkuhusaid, no go ovttaskas olbmuid balu ja friddjavuođa, de Álbmotdearvvašvuođainstituhtta ii ávžžut dákkár doaimmaid bidjat johtui.»

Unjárgga gielda lea ovttaoaivilis nu mo ÁDI ášši árvvoštallá. Mii deattuhit danin, ahte ii sáhte dadjat ahte min mearrádus «ollislaččat gidde olles servodaga» dahje ahte mii «giddet gielddarájáid». Dát min mearrádus lea njuolggodoaibma uhcidit njoammodávdda boahtimis guovlluide, gos dávda lea definišuvnna mielde eará muttus/dásis go eará sajiin. Mii maiddái eat jáhke ahte báikkálaš doaimmat eastadit njoammodávdda boahtimis min guvlui ja mii diehtit njoammodávdda boahtá áiggi mielde leavvat maiddái deike min servodahkii. Min áigumuššan ii leatge bissehit oalát njoammodávdda leavvama deike, muhto baicce guhkidit áiggi nu ahte beassat ráhkkanit bures dan beaivvi rádjai og njoammodávda deike olle. Mii leat danin čuovvolan ja árvvoštallan ÁDI vuosttildanákka/mearkkašumi dán čuoggás.       

Min intenšuvdna ii leat bissehit buot njoammudeami, muhto goazahit dan vai beassat buoret ráhkkanahtit. Mii leat dasto čuovvolan ja veardidan ÁDIa mearkkašumi dán čuoggás.


Njoammueastadanstrategiija mii lea vuođđun mearrádussii

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta čállá iežas riskaárvvoštallamis 12.03.2020 eará riikka vásáhusat čájehit ahte epidemiija ahtanuššama sáhttá váikkuhit jus “kombinere ja čađaha buriid doaibmabijuid”. Almmuhuvvo ahte uhccánaš vuoládus njoammudeamis lea stuorra váikkuhus epidemiija leavvamii ja bistevašvuhtii. Ulbmil doaimmain mat cagget epidemiija lea uhcidit effektiivva ođđabuvttadeami ovtta tálla vuollái. Dalle njoammu juohke pasieanta gaskamearalažžat unnit go ovtta ođđa pasieantta. Nie jávká epidemiija. Vuosttaš dásis (ja nuppi) lea mihttomearri goazahit epidemiija vuolgga nu guhkká go vejolaččat.

 

Áigeguovdilis doaimmat leat:

  • Buorre hygiena álbmogis (doaibma 1)
  • Árrat fuomášit ja isoleret daid geat lea njoammuduvvon (doaibma 2)
  • Čuovvulit sin geat leat eksponerejuvvon (doaibma 3)
  • Unnit c (doaibma 4)

Álbmoga hygiena lea čalmmustahttojuvvon sihke nationálalaččat ja báikkálaččat.

Doaibma 2 guoská árrat fuobmát ja isoleret olbmuid geat leat njoammuduvvon. Gielddat leat dán čoavdán iešguđetge láhkai vai dáhkidit dorvvolaš iskkademiid ja iskosiid dahkat, muhto maiddái seastin dihte reaidduid maŋit muttuide. Olbmot geain leat positiivvalaš bohtosat iskosiin ožžot dalán dieđu ja isolerejuvvojit.

Doaibma 3 mielddisbuktá čuovvulit sin geat leat eksponerejuvvon, mii mearkkaša njoammuohcan ja -gávdnan. Gielddat leat bidjan johtui njoammuohcama iskanvástidemiid vuođul. Mii árvvoštallat goas lea dárbu čađahit intensiiva njoammuohcamiid, nu guhká go dat orru vejolaš ja ávkkálaš.

Doaibma 4 čalmmustahttá eastadit mátkkošteaddjit epidemiijalaš guovlluin. Áigumuš njealját doaimmain lea (nu go čilgejuvvon badjelis) goazahit njoammudávdda čuovvumis min guvlui olbmuid mielde geat bohtet guovlluin gos njoammun lea bistevaš. Dát lea dehálaš doaibma vuosttas muttus, ja muhtun muddui nuppi dásis, go lea stuorra erohus man gallis leat njoammuduvvon ieš guđet guovlluin riikkas. Otná dilis mii veardidit “epidemiijalaš guovlluid” nationála dásis gullet fylkkat máttabealde Møre ja Romsdal ja Trøndelága. Goalmmát, njealját ja viđát dásis mii ávžžuhit álbmoga uhcidit oktavuođa earáiguin (doaibma 5). ÁDI čilge dán doaimma ná: «Ráddjejuvvon oktavuohta álbmogis lea go olbmot doalahit iežaset eret earáin, bargá ruovttukantuvrras jus sátta ja garvá čoagganemiid. Doalut eai lágiduvvo. Nuoraidskuvllat ja nuorra ollesolbmuid skuvllat árvvoštalašedje giddejuvvot. Doaimmat galget easttadit njoammudeami olbmuin geat eai dieđe sii sáhttet earáid njoammudit». “Njealját doaimma” čiekŋudeapmi: Njealját doaibma sáhtte fátmmastit buohkaid, dahje sáhttet fátmmastit riskajoavkkuid dahje olbmuid geain lea oktavuohta riskajoavkkuiguin.

 

Doaibma bijut sáhttet mearkkašit ahte:

  • Doalahit stuorát gaskkaid eará olbmuin oahppoinstitušuvnnain, fitnodagain, čoahkkinlanjain ja kollektiivajohtolagain.
  • Uhcit geavahit oahppoinstitušuvnnaid, fitnodagaid, čoahkkinlanjaid ja kollektiivajohtolagaid
  • Giddet oahppoinstitušuvnnaid, fitnodagaid, čoahkkinlanjaid ja kollektiivajohtolagaid orustahttit.
  • Gielddus ruovttu guođđit.  
  • Giddet buhtisvuođarusttegiid sajiid.

Máŋga dain namuhuvvon čuoggáin leat jo čađahuvvon gielddain Dearvvašvuođadiretoahta mearrádusa vuođul mii lea beaiváduvvon 12.03.2020.

Mearrádus čuodjá ná: “Eastadit Covid-19 leavvama ja veahkkin doalahit dárbbašlaš dearvvašvuođa- ja fuolahusfálaldagaid mearrida Dearvvašvuođadiretdoahta dál njoammueasttadanlága vuođul § 4-1 nuppi čuokkis, mearrádusa ahte: 1) buohkat geat bohtet Norgii maŋŋel go leat olggobealde Davviriikkaid johtán ožžot errenáiggi (isolašuvnna) 14 beaivvi maŋŋel go jovdet Norgii 2) buohkat geat bohtet Norgii maŋŋel go leat olggobealde Davviriikkaid johtán ožžot errenáiggi (isolašuvnna) jus lea nuorvvu, feber ja/dahje lossa vuoiŋŋahat.

Isolašuvdna bistá unnimusat 7 beaivvi maŋŋel go maŋemus lea dovdan symptomaid. Gáržžideamit fátmmastit maid olbmuid geat bohtet Norgii eará Davviriikalaš riika bokte, maŋŋil go leat leamaš olggobealde Davviriikkaid. Mátkkošteaddjit geain eai leat symptomanat besset mátkkoštit dohkko gosa ledje mannamin, muhto berrejit mátkkoštettiin doalahit iežaset eret earáin.  Mátkkošteaddjit geain leat symptomat galgat dakkaviđe isolašuvdnii, ja sii eai beasa atnit almmolaš fievrrideami. Gálvu- ja mielčuovvufievrredeami vuoddjit ja bargit spiehkastit dán mearrádusas. Dát guoská maid bargiide geat leat dárbbašlaččat dán fievrrideami čađahit. Ossodatjođiheaddji spiehkasta dán mearrádusas go lea garra dárbu dan dahkat, vai sáhttet doalahit dohkálaš jođiheami kritihkalaš servvodatdoaimmain. Mearrádus doaibmagođii guovvamánu 27. b. 2020 ja bistá dassá go ođđa mearrádus lea dahkkon.»

Njealját doaimmas lea nu go ovdal čilgejuvvon mihttomearri goazahit sisaboahtima njoammuduvvon olbmuin eará guovlluin. Árra muttuin epidemiijas lea dát lunddolaččat sakka áššáigullevaš. Go “importerejuvvon áššit” šaddet uhcit oasit ođđa buohccin lea dát doaibma massán iežas relevánssa.

Nu guhka go mii ain leat vuosttaš dásis de lea lunddolaš mii ain fátmmastit njealját doaimma min njoammueastagan strategiijas.

 

Kjell Magne Johnsen

Unjárgga gealddaváldodoavttir, 25.03.2020

 

Tips en venn  Skriv ut
Web levert av CustomPublish AS